“Amerikan arzusu” və ipoteka reallığı
“Amerikada hər kəsin böyük evi var” fikri illərdir dünyanın müxtəlif ölkələrində dolaşır. Filmlərdə qarajlı, bağçalı evlər görən insanlar düşünür ki, amerikalılar bu evləri rahatlıqla ala bilirlər. Amma həqiqət bir qədər fərqlidir. ABŞ-da insanların böyük əksəriyyəti evi nağd pulla deyil, uzunmüddətli ipoteka krediti hesabına alır. Məhz bu sistem milyonlarla ailənin ev sahibi olmasına imkan yaradır.
ABŞ-da ipoteka sistemi necə işləyir?
ABŞ-da ev almaq istəyən şəxs ilk növbədə bank və ya ipoteka şirkətinə müraciət edir. Bank onun gəlirini, borclarını və ən əsası kredit tarixçəsini qiymətləndirir. Kredit tarixçəsi ABŞ maliyyə sistemində əsas göstəricilərdən biridir. Yüksək kredit balı olan şəxs daha aşağı faizlə kredit əldə edə bilir, zəif tarixçəsi olanlar isə ya yüksək faiz ödəyir, ya da ümumiyyətlə kredit ala bilmir.
30 illik sabit faizli ipoteka
İpoteka kreditlərinin ən məşhur növü 30 illik sabit faizli ipoteka hesab olunur. Bu modeldə aylıq ödəniş uzun müddətə bölündüyü üçün nisbətən əlçatan görünür. Məsələn, 400 min dollarlıq ev alan şəxs müəyyən məbləği ilkin ödəniş kimi ödəyir, qalan hissəni isə 30 il ərzində banka qaytarır. Bununla belə, kreditə əlavə olunan faiz səbəbindən sonda ödənilən ümumi məbləğ evin ilkin qiymətindən xeyli artıq olur.
İlkin ödəniş və əlavə xərclər
ABŞ-da ev almaq üçün həmişə 20 faiz ilkin ödəniş tələb olunmur. Bir çox proqramlarda bu rəqəm 3–5 faizdən başlayır. Lakin ilkin ödəniş az olduqda əlavə ipoteka sığortası tələb oluna bilər ki, bu da aylıq xərcləri artırır.
Amerikada ev sahibi olmaq təkcə kredit ödəmək demək deyil. Aylıq ödənişə adətən kreditin əsas hissəsi və faizdən başqa, əmlak vergisi, ev sığortası, bəzi yaşayış komplekslərində isə idarəetmə haqqı (HOA) da daxil edilir. Bu səbəbdən eyni qiymətli iki evin aylıq xərcləri yerləşdiyi ştata görə ciddi şəkildə fərqlənə bilər.
Regional qiymət fərqləri
Ev qiymətləri ölkə üzrə bərabər deyil. Kaliforniya, Havay, Massaçusets və Nyu-York kimi ştatlarda orta ev qiymətləri yüz minlərlə dollar daha yüksəkdir. Texas, Ohayo, İndiana və bəzi Orta Qərb ştatlarında isə eyni məbləğə daha böyük və yeni ev almaq mümkündür. Buna görə də son illərdə bahalı ştatlardan daha münasib bölgələrə köçən amerikalıların sayı artıb.
Cari bazar vəziyyəti
Son illərdə ABŞ daşınmaz əmlak bazarında vəziyyət dəyişib. Faiz dərəcələrinin yüksəlməsi nəticəsində yeni ipoteka götürmək əvvəlki illərlə müqayisədə daha bahalı olub. Bu isə bir çox ailənin ev almaq planlarını təxirə salmasına səbəb olub. Digər tərəfdən, ev qiymətlərinin yüksək səviyyədə qalması bazarda əlçatanlıq problemini daha da gücləndirib.
Bununla belə, ABŞ-da ipoteka sistemi hələ də milyonlarla insan üçün ev sahibi olmağın əsas yoludur. İnsanlar uzun illər ərzində aylıq ödəniş etməklə həm kirayədə qalmaqdan yayınır, həm də zaman keçdikcə öz daşınmaz əmlakına sahib olurlar.
Nəticə
Nəticə etibarilə, ABŞ-da ev sahibi olmaq düşündüyümüz qədər asan deyil. Burada uğurun əsas şərtləri sabit gəlir, düzgün maliyyə planlaması və yaxşı kredit tarixçəsidir. Məhz bu üç amil amerikalının xəyalındakı evi gerçəyə çevirən əsas faktorlardır. Bu səbəbdən ABŞ ipoteka sistemi təkcə kredit mexanizmi deyil, həm də ölkənin iqtisadi və sosial həyatını formalaşdıran mühüm institutlardan biri hesab olunur.
